Egzama

Deride kaşıntıya yol açan, sıkıntı verici ve genellikle alerji kökenli bir hastalıktır.
Dermatit olarak da bilinen egzamanın başlıca özellikleri deride kızarıklık (eritem), içi sıvı dolu keseciklerin oluşması, pullannıa, kalınlaşma ve sertleşmedir (likenleşme). Bunlar çoğu olguda birbirini izleyen aşamalar olarak ortaya çıkar. Bunlarla birlikte çok şiddetli de olabilen kaşıntı görülür. Egzama büyük ölçüde alerjik nedenlere bağlıdır.

Egzama Tipleri

Egzama akut ya da kronik olabilir. Klasik kabul edilen akut biçiminde deride kızanklık, içi sıvı dolu keseciklerin oluşması ve bu keseciklerin patlamasıyla deride sulanma (eksüdasyon) görülür. Kronik biçiminin başlıca özelliği ise derinin kalınlaşıp sertleşmesidir. Derinin kalınlaşması iltihabın ve kaşınmanm uzun sürmesinin sonucudur. Egzamalann yüzde 70'i yabancı maddelerle temasa bağlıdır (temas dermatiti); yüzde 16'sı ise atopik dermatit adıyla anılan alerjik deri hastalığıdu. Atopik demıatit hastalığa yatkınlığın (diyatez) çok fazla ölduğu küçük ve genç yaşlarda başlar. Vücudun belirli hastalıklara yatkın olması durumuna diyatez derıir (ömeğin eklem iltihabı diyatezi olan kişi eklem hastalıklanna, kanda ürik asit diyatezi olan kişi de gut hastalığına kolay yakalanır). Egzama olgulannın yüzde 8'i derideki yağ bezlerinin aşın yağ salgılamasına bağlıdır (seboreik dermatit) ve daha çok yenidoğanda kabuklanma biçiminde görülür. Kalan yüzde 6'sını da terleme bozukluğuna (dishidroz) bağlı egzamalar oluşturur.

Nedenleri

Çeşitli egzama tipleri arasında yalnızca temas dermatitinin kesin nedeni bilinir. Belirli bir maddeyle art arda temas sonucunda gelişen aşın duyarlılık aynı maddeyle yeniden karşılaşıldığında egzama belirtilerine yol agar. Belirtiler yabancı maddenin değdiği vücut bölgesinde ortaya çıkar, ama çevreye de yayılabilir. Çeşitli maddeler temas dermatitine yol açabilir. Sanayileşmenin artması ve yapay reçine, gübre gibi yeni malzemelerin kullanıma girmesiyle egzama etkenlerinin sayısı da artmaktadır. Bu maddelerin alerji yapma tehlikesi yüksektir ve egzama tıpta meslek hastalıklan incelemelerinin önemli bir konusunu oluşturur. Bazen hastada birden çok maddeye karşı alerji görülür. Bu durumun çapraz duyarlılık ya da grup duyarlılığı adı verilen biçiminde alerji etkeni değişik maddelerin molekül yapısında bulunan bir kimyasal gruptur; örneğin hasta saç boyalannda kullamlan parafenilendiamin gibi "para" grubundan bütün ilaçlara alerji geliştirebilir. Birden çok maddeye karşı aşın duyarlılık, bu maddelerin arasmda kimyasal bir benzerlik olmadan da gelişebilir. Bu durum genellikle kronik ya da yineleyici egzama olgularında görülür.
Dinitroklorobenzol gibi egzama yapabilen maddelerle temas etmiş kişilerin büyük bölümünde hastalığa rastlanmaktadır. Yapısal etkenlerin fazla önemli olmadığı bu olgularda, hastalığın alerji gelişmesine bağlı olarak değil, daha çok doğnıdan bu maddeyle temas sonucu oluştuğu düşünülür. Madde deriyi hemen ve doğnıdan etkilemekte, hastalık tablosu alerji kökenli egzamaya özgü üç evre görülmeden hemen ortaya çıkmaktadır. Alerji kökenli egzamada 1) alerji yapıcı maddenin etkisinde kalma, 2) aşın duyarlılık geliştiren vücudun maddeye karşı antikor üretmesi (kuluçka dönemi) ve 3) maddeyle yeniden temas sonucu deride egzama lezyonunun ortaya çıkrrıası olmak üzere üç evre vardır. Ev kadınlannda sık görülen deterjan egzaması ise suda yumuşamış deriden kolayca emilen deterjan ya da sabunlann doğrudan etkisine bağlıdır.

Yatkınlık

Bazı insanlar egzamaya ortalamadan daha fazla eğilimlidir. Bunlar genellikle sanşın, derileri ince ve daha duyarlı olan kişilerdir. Temas dermatitlerinin büyük bölümünde alerjik bir sürecin varlığı kesindir. Atopik dermatitte de alerji yapıcı maddelerin etkisinde kalmak büyük önem taşır, ama temas dermatitinde olduğu kadar belirleyici değildir, çünkü yapısal etkenlerin, otonom sinir sisteminin, beslenme, sindirim gibi işlevlerin de rolü önemlidir. Bu olgularda alerji yapıcı madde deriye doğrudan değmemiş, ağızdan ya da solunum yolundan da alınmış olabilir; maddenin vücuda giriş yolunu kesin olarak saptamak bazen çok güçtür.
Alerjik sürecin üç evresine daha önce değinmiştik. Organizmanm savunma sisteminin ürettiği antikorlar genellikle kan dolaşımında bulunur. Egzamada bu antikorların varlığını saptamaya yönelik kan testleri sürekli olumsuz sonuç verir. O zaman antikorlar nerededir? Son araştırrrıalar antikorlann lenf bezlerinde lenfositler tarafmdan üretildiğini ve gene lenfositler tarafından deriye taşmdığmı göstermiştir. Deriye ulaştıklarında alerjiye yol açan maddelerle birleşince bu antikorlar egzamanın bilinen belirtilerini ortaya çıkarır.
Yapısal egzamamn nedenleri daha da karmaşıktır. Hatta tam olarak bilinmeyen nedenlerle bağışıklık sisteminin savunma mekanizmalan çok yetersiz kalmış hastalara nasıl yaklaşılacağı henüz çözülmemiş bir sorundur. Hastada egzama ve ürtiker belirtileri dönüşümlü olarak birbirini izler; alerji yapıcı maddelerin saptanarak hastadan uzaklaştınlması da hastalığın gelişimini fazla etkilemez. Yapısal egzama en çok sindirim ve sinir sistemi bozukluklanna bağlanır, ama bunlann gerçek önemi henüz aydınlatılmış değildir.

Egzama Belirtileri

Egzamanın başlıca evreleri şunlardır:

• Kızarıklık: Derideki damarlann genişlemesine bağlıdır.
• Keseciklerin oluşması: Genişleyen damarlardan sızan sıvı (serum) keseciklerin oluşmasına yol açar.
• Eksüdasyon: Keseciklerin parçalanmasıyla içlerindeki sıvı dışanya sızar (yaş egzama).
• Pullanma: Bir sonraki bu evreye "onanm" aşaması da denir, çünkü yeni bir deri katmanı oluşmaktadır.
• Kalınlaşma: Aşırı uyarılmanın yol açtığı örselenme ve sürekli kaşıma deriyi kalmlaştırır. Aynca deri kunıdur. Özellikle parmak aralan, el ayalan gibi kıvrım yerlerinde çatlak ve yanklar görülür.

Değişik egzama tiplerinde değişik klinik tablolar ortaya çıkar, ama yukarıda değinilen evreler genel çizgileriyle bunlann hepsinde bulunur. Egzamada zedelenıniş deri yüzeyi mikroplann enfeksiyon yapmasını çok kolaylaştırır; örneğin impetigo denen bakteri enfeksiyonuna yol açabilir. Enfeksiyon bazen çok şiddetli olabilir ve önceden var olan egzamayı gizleyebilir. Egzamanın bütün vücut yüzeyine yayılması ise ender görülen bir durumdur. Eritrodermi olarak da bilinen bu durum hasta için yaşamsal tehlike taşır.